Kanał i port żerański

Edward Figauzer
Kanał i port żerański


Niniejszy tekst oparty został na opracowaniach udostępnionych przez Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Warszawie, za co autor dziękuję serdecznie Panu inż. Karpińskiemu. Podziękowanie należy się również Panu Tomaszowi Skudniewskiemu kierownikowi śluzy im. inż. Tillingera za wyczerpujące informacje i umożliwienie sfotografowania obiektu.

Na terenie Gminy Białołęka znajdują się, niewykorzystywane obecnie, urządzenia śródlądowego węzła wodnego składające się z kanału Żerań-Zegrze, portu oraz śluzy, jedynej tego typu w Polsce.

Kanał Żerański miał być fragmentem wielkiej drogi wodnej Wschód-Zachód, służącej przewozom zarówno wewnątrz krajowym jak i tranzytowym. Minister Minc na V Plenum KC PZPR w dniu 15 lipca 1950 r., prezentując projekt tej olbrzymiej inwestycji, stwierdził: Umożliwi ona przewóz drogą wodną rudy krzyworoskiej dla polskich hut, oraz węgla polskiego do ZSRR.

Częścią składową budowy tej wielkiej drogi wodnej będzie kanalizacja Bugu na odcinku od Brześcia do Modlina. Zostaną w tym celu zbudowane cztery główne stopnie wodne oraz przeprowadzone roboty regulacyjne.

Na całej długości wielkiej drogi wodnej wschód-zachód, w pierwszym etapie budowy tej drogi, obejmującym okres 6-letniego Planu zostanie zapewniona żeglowność dla barek o pojemności 250 t. W następnych etapach podjęte zostaną prace, zapewniające uzyskanie żeglowności dla barek o pojemności 1000 t.

Nie był to pomysł nowy. Już w 1910 r. powstała pierwsza koncepcja kanału między Wisła a Bugiem. Carskie Ministerstwo Komunikacji opracowało projekt drogi wodnej Wisła-Dniepr. Projekt przewidywał skanalizowanie Bugu od Brześcia do Małkini, a z Małkini do Warszawy kanał długości 90 km.

Potem projekt wielokrotnie przerabiano i w rezultacie ustalono że kanał Żerań-Zegrze skróci drogę wodną z Bugu do Warszawy z 61 km do 20 km, umożliwi również stworzenie na kanale w rejonie Żerania portu o stałym poziomie wody, oraz odwodni dolinę Nieporęcko-Bródnowską wraz ze zlewniami Kanałów Markowskiego (rzeka Długa) i Bródnowskiego, które nie zapewniały niezbędnej regulacji stosunków wodnych tego obszaru, zwłaszcza w okresach wiosennych.

Budowę rozpoczęto jednak dopiero w Polsce niepodległej, na podstawie ustawy sejmowej z 1919 r., ale po ustąpieniu ministra robót publicznych Próchnika roboty zostały przerwane.

Wracano do zagadnienia wielokrotnie, ale dopiero w latach 1935-1938 wykonano ok. 2,5 km wąskiego kanału, który służył jedynie do odprowadzenia wód opadowych z części zlewni Kanału Bródnowskiego wprost do Wisły.

W planie zagospodarowania przestrzennego Warszawy opracowanym w latach pięćdziesiątych, przewidziano ulokowanie na Żeraniu przemysłu, zwłaszcza związanego z transportem wodnym. Wydzielono więc tereny przyszłego portu i kanału nad którym ulokowano wiele zakładów, a więc elektrociepłownie (na terenie zakupionym dla niej już przed wojną), fabrykę elementów budowlanych Faelbet, zakład przemiału cementu, Paged, centralę produktów naftowych, browar, Polski Monopol Spirytusowy, młyny.

Nie wszystkie planowane zakłady zostały wybudowane. Kanał miał być dostępny dla barek 1350 tonowych, a zatem miał odpowiadać klasie IV wg międzynarodowej klasyfikacji dróg wodnych.

Aby pokonać różnicę poziomów między Wisłą a Narwią przewidziano na początku kanału budowę śluzy komorowej. Kanał długości 17.6 km miał mieć ujście do obecnego Jeziora Zegrzyńskiego.

Jak zwykle z braku pieniędzy zakres robót był zmniejszany lub zwiększany, ale ponieważ w międzyczasie rozpoczęto już budowę elektrociepłowni, zakładów prefabrykacji elementów budowlanych, oraz zakładu przemiału cementu, w 1956 powstał ograniczony program uznany jako I etap budowy Kanału Żerańskiego i utworzenie drogi wodnej na razie dla barek 300 tonowych, z mającym być równocześnie wybudowanym zbiornikiem - Jeziorem Zegrzyńskim, aby umożliwić transport żwiru i piasku dla zakładów Faelbet.

Wcześniej kanał miał się kończyć w Nieporęcie, zamknięty jazem klapowym, utrzymującym piętrzenie wody w kanale potrzebne dla ruchu statków. Dopiero spiętrzenie Narwi zaporą w Dębem umożliwiło otwarcie na stałe jazu w Nieporęcie, stanowiącego zamknięcie awaryjne, które można uruchomić w przypadku konieczności opróżnienia zbiornika Zegrzyńskiego. Światło jazu 40 m, wysokość klapy 2,7 m. Podnoszenie klapy mechaniczne, napęd elektryczny.

Kanał Żerański

Kanał Żerański ma szerokość na dnie 25 m, głębokość 2,5-3 m. Na odcinku między akwenem portowym a mostem kolejowym jest trzykrotnie szerszy dla umożliwienia swobodnego ruchu statków. Kanał dolny od strony Wisły do śluzy ma inne wymiary. Na długości pierwszych 120 m szerokość dna wynosi 41,4 m, dalej do śluzy kanał jest zwężony w dnie do 27,25 m.

Dno śluzy i kanału do Wisły jest na poziomie rzędnej 74,3 m, czyli ok. 2,5 m niżej od najniższej niskiej wody w Wiśle. Faelbet dla swoich potrzeb wybudował basen portowy długości 700 m i szerokości 70 m, z nabrzeżami przeładunkowymi promowymi, na których rozładowywany był dowożony wyłącznie transportem wodnym, żwir ze żwirowni na Narwi z miejscowości Gnojno i Brzuze.

Dla ułatwienia wjazdu zestawów pchanych do portu Faelbetu kanał Żerański został na długości ok. 200 m odpowiednio poszerzony, a ulica Płochocińska biegnie nowym mostem.

Dla Młynów Warszawskich wybudowano nad brzegiem kanału urządzenia do zasysania zboża bezpośrednio z barek i transportowania go specjalnym łącznikiem nad ulicą Płochocińską do silosów.

Nad kanałem znajduje się ogółem 12 mostów, w tym 2 miejskie na ul. Modlińskiej i Białołęckiej, 4 kolejowe i 6 drogowych. Z budową mostu wiązała się przebudowa ul. Modlińskiej, w latach 1953-1954, na długości ok. 1300 m. Ulica została podniesiona o ok. 6 m, aby móc przeprowadzić pod nią bocznicę kolejową ze stacji Warszawa Praga do elektrociepłowni.

Most na ul. Modlińskiej ma światło 44 m, a prześwit wysokościowy 7 m. Drugi most miejski na ul. Białołęckiej wykonano w latach 1953-1954. 3 mosty kolejowe wybudowane zostały przez PKP w latach 1965-1970. Most kolejowy w Nieporęcie warunkujący wykopanie pod nim kanału, został wraz podwyższonym odcinkiem nasypu kolejowego, torowiskiem i budynkiem przystanku pasażerskiego w Nieporęcie zrealizowany w latach 1955-1956 przez Bugobudowę.

Mosty drogowe konstrukcji żelbetowej zostały wszystkie wykonane w ramach budowy kanału. Najmniejszy prześwit wysokościowy pod spodem konstrukcji mostowej nad kanałem wynosi 5,9 m. Budowę kanału próbowano wykonać z zastosowaniem materiałów wybuchowych, wynik był negatywny. Od 1954 r. większość wykopu wykonano przedwojenną pogłębiarką refulerową Gironde, o dużej wydajności.

Port

Poziom wody w kanale i porcie jest prawie stały. Związany z poziomem wody w Zalewie Zegrzyńskim, albowiem został odcięty od wahań wody w Wiśle przez śluzę komorową. Właśnie stały poziom wody w porcie zdecydował o likwidacji Portu Praskiego, mającego wysokie nabrzeża dostosowane do wahań poziomu wody dochodzące do 5 m, a oprócz tego połączony był z dworcem Wschodnim tylko jedną bocznicą kolejową, przeprowadzoną przez ul. Targową w jednym poziomie.

W wyniku intensywnej rozbudowy elektrociepłowni ujęcie wody chłodzącej i zrzut podgrzanej wody zainstalowano w porcie, ponieważ zmienne stany wody w Wiśle niekiedy uniemożliwiały działanie elektrociepłowni.

Port składa się z kilku basenów. Potrzebom elektrociepłowni służy osadnik o powierzchni 2,4 ha, połączony z kanałem bezpośrednio przy wlocie od strony Wisły. Z funkcjonowaniem elektrociepłowni związany jest ponadto basen przemysłowy o powierzchni 6,5 ha, oddzielony od rzeki, który służyć miał do zrzutu wód podgrzanych oraz jako port. Obok zlokalizowany został basen-zimowisko dla statków, o powierzchni 5,7 ha i głębokości 2 m przy średnim rocznym stanie wody w Wiśle.

Basen portowy między śluzą, a ul. Modlińską nazwano basenem administracyjnym, ponieważ lewe nabrzeże przeznaczono dla administracji drogi wodnej. Na prawym brzegu wykonano przeładunkowe nabrzeże węglowe, dotychczas nie wykorzystane. Basen administracyjny ma powierzchnie 6,5 ha, a głębokość 3 m.

Właściwy port handlowy za ul. Modlińską, według wstępnych koncepcji niezrealizowanych, miał mieć 3 baseny. Po 1960 r. Żegluga Warszawska dla potrzeb tzw. drogi wodnej żwirowej zrealizowała częściowo basen portowy nr 1, początkowo jako prowizoryczną przeładownię żwiru z barek na samochody rozwożące kruszywo w Warszawie, następnie wykonując nabrzeże wyposażone w dźwigi portalowe i bocznicę kolejową, którą ze Śląska był przywożony kamień do regulacji Wisły

Śluza im inż. Tadeusza Tillingera

Najciekawszym obiektem wodnym i jedynym tego typu w Polsce, jest śluza komorowa. Normalne śluzy, które przepuszczają wodę z poziomu wyższego na niższy mają zasuwy dwuczęściowe uszczelniane dociskiem wody i mogą pracować przy przepływie wody tylko w jednym kierunku. Śluza Żerańska musi pracować przy zmiennych poziomach wody, raz wyższej od strony portu, a niekiedy wyższej od strony Wisły i z tego powodu stalowe zasuwy płaskie przesuwają się do wnęk w prawej stronie muru głów śluzy.

Komora śluzy ma wymiary 85x12 m, jej długość ogólna wynosi 104 m. Obie głowy śluzy, oraz komora są konstrukcji betonowej dozbrojonej. Zamknięcia obu głów stanowią zasuwy płaskie stalowe, skonstruowane dla piętrzenia wody w obu kierunkach. Dla ułatwienia przesuwania zasuw, są one podwieszone na rolkach do zwodzonych stalowych belek mostowych.

Po przesunięciu zasuwy do wnęki bocznej następuje podniesienie mostu zwodzonego dla umożliwienia przejazdu statków. Mechanizm przesuwania zasuw stanowi łańcuch Galla, pracujący jako ciągnący, względnie pchający, z napędem elektrycznym oraz rezerwowym ręcznym (4 osoby). Czas przesuwania zasuwy przy napędzie elektrycznym wynosi 2 min, a ręcznie 115 min. Mechanizm zwodzonego mostu, położony na każdej głowie nad wjazdem do śluzy ma również napęd elektryczny i rezerwowy ręczny. Czas podnoszenia lub opuszczania mostu zwodzonego elektrycznie 0,5 min, ręcznie 18 min.

Betonowa komora śluzy składa się z 5 sekcji, w dwóch z nich przy głowach śluzy znajdują się galerie do napełniania i opróżniania śluzy. Galerie łączą się wzajemnie odcinkami kanału obiegowego w płycie dna komory. Śluza w warunkach normalnych napełnia się wodą doprowadzoną kanałem obiegowym z basenu portowego, a opróżniana do basenu zimowiska nad Wisłą.

Gdy poziom wody Wisły jest wyższy od poziomu wody w porcie, wówczas napełnienie śluzy odbywa się z zimowiska nad Wisłą, przez kanał obiegowy prowadzący do galerii w murach komory śluzy. Zamknięcie kanału obiegowego stanowią stalowe zasuwy płaskie. Każda zasuwa ma niezależny elektryczny mechanizm napędowy, oraz dodatkowy ręczny korbowy (2 osoby). Pulpit sterowniczy śluzy znajduje się w trzypiętrowej wieży, w której są również pomieszczenia dla obsługi oraz biuro nadzoru wodnego w Warszawie.

Wskutek upływu czasu konieczny był remont i modernizacja śluzy, zakończono je w 1993 r. Wzmocniono ściany i dno komory, wymieniono urządzenia elektromechaniczne napędzające kanały obiegowe i mosty zwodzone na hydrauliczne. Wymieniono bariery, zamknięcia remontowe kanałów obiegowych.

Dla kabli energetycznych i sterowniczych wybudowano estakadę stalową stanowiąca pomost między wieżą sterowniczą i prawą ścianą komory. W awanporcie górnym i dolnym uzupełniono stanowiska cumownicze.

Nazwanie śluzy imieniem inż. Tadeusza Tillingera było uznaniem jego zasług, jako autora pierwszej koncepcji żeglugowego kanału od Żerania do Zegrza.

Zbudowane dużym nakładem środków i technicznej myśli twórczej kanał, port i śluza, które miały stanowić podstawę taniego transportu wodnego, a przede wszystkim rozbudowy dróg wodnych (w założeniach przewidziano miejsce na zbudowanie równoległej śluzy) okazały się inwestycją, która nie jest w pełni wykorzystana. Transport wodny został zastąpiony przez transport samochodowy. Główną funkcją kanału jest dziś odwadnianie doliny Nieporęcko-Bródnowskiej oraz zaopatrzenie w wodę terenów rolniczych.

W sezonie turystycznym korzystają z niego wodniacy udający się na jeziora mazurskie i augustowskie, a także kajakarze i wędkarze korzystający z tego, że zrzut wody z elektrociepłowni powoduje nie zamarzanie akwenów.

Malowniczo położone tereny portu i Kanału Żeranskiego, wolne w większości od zabudowy, czekają na zagospodarowanie. Gmina Białołęka planuje zlokalizowanie tu wielkiego ośrodka konferencyjno-rozrywkowego i wypoczynkowego.
Kalendarz zapowiedzi
budzet partycypacyjny trybiki
26 kwietnia 2014 godz. 10:00
Jak wygląda piknik?
26 kwietnia 2014 godz. 10:00
Szachowa Wiosna na Białołęce
26 kwietnia 2014 godz. 11:00
Biblioteka bajek
26 kwietnia 2014 godz. 13:00
Projekcja filmu – Rysiek Lwie Serce
26 kwietnia 2014 godz. 13:00
Podstawówka zaprasza na festyn
27 kwietnia 2014 godz. 19:00
„Koncert Papieski z okazji kanonizacji Bł. Jana Pawła II