Tereny Białołęki na dawnych mapach i planach

Tereny dzisiejszej Gminy Warszawa Białołęka, położone w kierunku północno-wschodnim od historycznego centrum Warszawy, pozostawały zawsze w bliskich związkach funkcjonalno przestrzennych ze Starą i Nową Warszawą. Osadnictwo, układy komunikacyjne, uwarunkowania społeczne, gospodarcze od wczesnego średniowiecza rozwijały się na tym terenie i ulegały przekształceniom w ścisłym powiązaniu z miastem.

Charakter tych związków był trochę inny w czasach Księstwa Mazowieckiego, gdy Warszawa oznaczała jedynie miasta lokacyjne i bardziej złożony gdy stawała się centrum politycznym Rzeczypospolitej - wielkiego państwa federacyjnego Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Nazwa Warszawy jako Sedes Regni Poloniae przestawała być powoli kojarzona z niewielkimi miastami lokacyjnymi.

Od końca XVI wieku najbliższe okolice Starej i Nowej Warszawy zaczynały nabierać szczególnego charakteru, stały się miejscem stałego pobytu królów polskich. Tu znajdowały się centralne instytucje Rzeczypospolitej (Zamek Warszawski), liczne rezydencje królewskie (Ujazdów, Wilanów, Nieporęt, Marymont itp.).

W promieniu trzech mil od miejsca pobytu Króla szczególną i wszechwładną jurysdykcję sprawował jeden z najważniejszych urzędników w polsko-litewskim państwie - Marszałek Wielki Koronny, odpowiedzialny za bezpieczeństwo i porządek. Warszawa - jako centrum Rzeczypospolitej, miejsce sejmów elekcyjnych, zwykłych, koronnych i walnych, przyciągała szlachtę, magnaterię polską i litewską. Od Otwocka do Jabłonny, wzdłuż doliny Wisły w rejonie Warszawy powstawały prywatne rezydencję Bielińskich, Potockich, Lubomirskich, Radziwiłłów, Krasińskich itp.

Tereny dzisiejszej gminy Warszawa - Białołęka pozostawały w strefie silnego oddziaływania rozwijającego się w wielu XVII i XVIII centrum politycznego państwa. Ślady tych związków wyraźne są na zachowanych do dziś średnioskalowych mapach i planach Warszawy i jej okolic. Najstarsze z nich pochodzą z XVIII wieku z czasów saskich i stanisławowskich. Choć opisywane były niejednokrotnie po rosyjsku, niemiecku czy francusku - reprezentują zabytki kartografii polskiej.

Są wśród nich wybitne dzieła Macieja Deutscha, Hermana Karola de Pertheesa, kartografów Kwatermistrzostwa Generalnego Wojska Polskiego czy wreszcie Wojskowego Instytutu Geograficznego. Nie brak jednak także map i planów wytworzonych przez służby topograficzne i kartograficzne państw zaborczych, głównie Prus i Rosji.

Wybrane mapy, których fragmenty prezentujemy powstawały w ścisłej zależności od burzliwych dziejów Warszawy i okolic od końca XVIII wieku, przez czasy Księstwa Warszawskiego, Królestwa Polskiego, II Rzeczypospolitej do II wojny światowej. Oryginalne egzemplarze tych źródeł kartograficznych przechowywane są w zbiorach Archiwum Głównego Akt Dawnych, Archiwum Państwowego Miasta Stołecznego Warszawy, Biblioteki Narodowej w Warszawie oraz Muzeum Historycznego Miasta Stołecznego Warszawy. Mapa Gilly-Crona i berlińskie wydanie mapy Pertheesa pochodzą ze zbiorów niemieckich.

Mapy topograficzne Wojskowego Instytutu Geograficznego i fotoplan regionu warszawskiego Biura Planu Regionalnego sprzed II wojny światowej pokazują tereny dzisiejszej gminy, jeszcze w niewielkim stopniu zmienione i przekształcone. Obraz ten nie wiele różni się od tego przedstawionego na mapach XVIII i XIX wieku.

W zasadzie jedynie układ komunikacyjny który wyznaczał pierwotnie gościniec, a następnie trakt pocztowy i wreszcie szosa modlińska - ulegał pewnym modyfikacjom i przekształceniom. Pierwotne ciągi komunikacyjne wschód - zachód (Bródno-Tarchomin-Młociny), związane z przeprawami na Wiśle, straciły na znaczeniu na rzecz głównej, do chwili obecnej, trasy komunikacyjnej północ - południe (Warszawa - Modlin).

Przez tereny dzisiejszej gminy Warszawa - Białołęka w wieku XIX prowadził drugi, obok traktu brzeskiego, najważniejszy ciąg komunikacyjny prawobrzeżnej części doliny Wisły. Uległ on wzmocnieniu poprzez zbudowanie pod koniec XIX wieku linii kolei Nadwiślańskiej (Odessa - Gdańsk), lokalnie wzbogacony kolejką wąskotorową Jabłonna - Karczew.

Do czasów prawie współczesnych przetrwał niezmieniony dawny układ osadniczy. Dopiero w okresie powojennym zaczęły pojawiać się istotne zmiany przestrzenne (takie jak kanał Żerański, dzielnica przemysłowa w rejonie Różopola i Tarchomina, dzielnice mieszkaniowe Tarchomin, Nowodwory). One to wyznaczyły kierunek dalszego rozwoju przestrzennego Gminy Warszawa - Białołęka, prezentowany w koncepcjach planistycznych.

Zebrał i opracował
Adam Jankiewicz

Warszawa 2001
Kalendarz zapowiedzi
budzet partycypacyjny trybiki
26 kwietnia 2014 godz. 10:00
Jak wygląda piknik?
26 kwietnia 2014 godz. 10:00
Szachowa Wiosna na Białołęce
26 kwietnia 2014 godz. 11:00
Biblioteka bajek
26 kwietnia 2014 godz. 13:00
Projekcja filmu – Rysiek Lwie Serce
26 kwietnia 2014 godz. 13:00
Podstawówka zaprasza na festyn
27 kwietnia 2014 godz. 19:00
„Koncert Papieski z okazji kanonizacji Bł. Jana Pawła II